Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie służebności przesyłu (P 10/16) stanowi jedno z najważniejszych orzeczeń ostatnich lat dla właścicieli nieruchomości obciążonych infrastrukturą techniczną. Z punktu widzenia praktyki prawniczej, inwestycji infrastrukturalnych oraz sporów o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z gruntu, orzeczenie to może mieć charakter przełomowy. Zapraszamy do zapoznania się z artykułem wszystkich właścicieli nieruchomości w Tarnowskich Górach. Prawnik doradzi, co zrobić w sprawie służebności przesyłu po wyroku TK.
Służebność przesyłu została wprowadzona do polskiego porządku prawnego ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2008 r. Nr 116, poz. 731). Obowiązuje od 3 sierpnia 2008 r.
Zgodnie z art. 305¹ § 1 Kodeksu cywilnego: Nieruchomość można obciążyć na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza wybudować lub którego własność stanowią urządzenia, o których mowa w art. 49 § 1, prawem polegającym na tym, że przedsiębiorca może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń (służebność przesyłu).
Służebność przesyłu jest zatem ograniczonym prawem rzeczowym, ustanawianym co do zasady: - na podstawie umowy, - na mocy orzeczenia sądu, - wyjątkowo – decyzji administracyjnej (w szczególnych reżimach prawnych). Zasadą jest jej odpłatność, co wynika zarówno z orzecznictwa, jak i z konstytucyjnej ochrony prawa własności.
Przed wydaniem omawianego wyroku TK, w orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtował się pogląd, zgodnie z którym: - przed 2008 r. przedsiębiorstwa przesyłowe mogły nabywać przez zasiedzenie służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu, - po 2008 r. możliwe było „przekształcenie” takiej służebności w służebność przesyłu.
W praktyce oznaczało to, że: - przedsiębiorstwa mogły skutecznie bronić się przed roszczeniami właścicieli, - wieloletnie, często nieodpłatne korzystanie z cudzych gruntów było legalizowane ex post, - właściciele nieruchomości tracili możliwość uzyskania wynagrodzenia lub odszkodowania.
To właśnie ta praktyka stała się przedmiotem kontroli konstytucyjnej.
Trybunał Konstytucyjny badał zgodność z Konstytucją przepisów Kodeksu cywilnego w zakresie, w jakim – na podstawie ich wykładni – dopuszczano możliwość nabycia przez zasiedzenie prawa odpowiadającego służebności przesyłu w okresie, gdy instytucja ta nie istniała w systemie prawnym.
TK uznał, że taka wykładnia: - narusza art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP (ochrona prawa własności), - jest sprzeczna z zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), - prowadzi do niedopuszczalnego ograniczenia prawa własności bez wyraźnej podstawy ustawowej.
W konsekwencji Trybunał zakwestionował możliwość przyjmowania, że przed 3 sierpnia 2008 r. doszło do skutecznego zasiedzenia prawa odpowiadającego służebności przesyłu.
Kluczowe znaczenie miały: - art. 21 ust. 1 Konstytucji RP – ochrona własności, - art. 64 ust. 1–3 Konstytucji RP – prawo własności i zasada proporcjonalności ograniczeń, - art. 2 Konstytucji RP – zasada państwa prawnego i zaufania obywatela do państwa.
Analizie podlegały w szczególności: - art. 172 k.c. – zasiedzenie, - art. 292 k.c. – zasiedzenie służebności gruntowej, - art. 305¹–305⁴ k.c. – służebność przesyłu, - art. 49 § 1 k.c. – urządzenia przesyłowe.
TK wskazał, że nie jest dopuszczalne konstruowanie nowego ograniczonego prawa rzeczowego wyłącznie na drodze wykładni sądowej, z pominięciem zasady numerus clausus praw rzeczowych.
Wyrok TK otwiera drogę do: - dochodzenia wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości, - kwestionowania istnienia służebności nabytej rzekomo przez zasiedzenie, - składania wniosków o wznowienie postępowań zakończonych prawomocnie, jeżeli spełnione są przesłanki z Kodeksu postępowania cywilnego.
Przedsiębiorstwa będą musiały: - wykazać istnienie ważnego tytułu prawnego (umowa, decyzja), - liczyć się z roszczeniami finansowymi właścicieli, - renegocjować status prawny istniejącej infrastruktury.
Wyrok TK spotkał się z szerokim odzewem w doktrynie prawa cywilnego. Znaczna część przedstawicieli nauki prawa od lat krytykowała koncepcję dopuszczającą istnienie tzw. służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu.
W szczególności wskazywano, że: - narusza ona zasadę numerus clausus praw rzeczowych, - prowadzi do retroaktywnego ograniczenia prawa własności, - uprzywilejowuje przedsiębiorstwa przesyłowe kosztem właścicieli nieruchomości.
W doktrynie akcentowano również, że art. 292 k.c. nie może stanowić podstawy do kreowania nowego prawa rzeczowego w drodze wykładni funkcjonalnej. Wyrok TK potwierdził te zarzuty, przywracając prymat ustawowej regulacji praw rzeczowych.
Poniżej przedstawiono praktyczną checklistę dla właścicieli nieruchomości, na których znajdują się urządzenia przesyłowe (linie energetyczne, gazociągi, słupy, stacje transformatorowe):
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie służebności przesyłu należy uznać za jedno z najważniejszych orzeczeń ostatnich lat w zakresie ochrony prawa własności. Podważa on wieloletnią praktykę legalizowania bezumownego korzystania z cudzych nieruchomości i przywraca równowagę między interesem publicznym a prawami właścicieli. Dla praktyki prawniczej oznacza to konieczność ponownej analizy tysięcy spraw dotyczących infrastruktury przesyłowej – zarówno tych już zakończonych, jak i dopiero planowanych. Jeśli posiadacie państwo działkę w Tarnowskich Górach czy innych miastach śląska, adwokat Paweł Kotlewski zaprasza do współpracy.
