Film Wojtka Smarzowskiego "Dom Dobry" rozbudził na nowo dyskusję nt. przemocy domowej. Pomimo rosnącej świadomości społecznej jak i aktywnego działania organów ścigania na tym polu w dalszym ciągu jest to duży problem. 126 - to liczba sporządzonych "Niebieskich Kart" w roku 2024 podaje Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie - oddział Tarnowskie Góry. Prawnik jest zdecydowanie tą osobą, która może pomóc w ofierze w obronie przed przemocą. A ta - wbrew pozorom ma obecnie dość szeroki wachlarz narzędzi.
Pierwszym z nich jest zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa z art. 207 k.k., który mówi o znęcaniu się fizycznym, bądź psychicznym nad osobą najbliższą bądź inną osobą pozostającą w stałym bądź przemijającym stosunku zależności od sprawcy. Zakres przedmiotowy zatem przestępstwa jest dość szeroki.
Przemoc domowa w rozumieniu art. 207 k.k. obejmuje zarówno znęcanie się fizyczne, jak i znęcanie się psychiczne. Fizyczne formy przemocy to m.in. bicie, zadawanie bólu z użyciem przedmiotów, ograniczanie dostępu do jedzenia i picia, celowe wystawianie na zimno czy zmuszanie do upokarzających czynności. Z kolei przemoc psychiczna może polegać na ośmieszaniu, poniżaniu, zastraszaniu, grożeniu czy naruszaniu poczucia bezpieczeństwa domowników.
Sądy podkreślają, że przemoc psychiczna może obejmować także zachowania pozornie "neutralne", jeśli w praktyce naruszają godność i komfort osób mieszkających ze sprawcą. Przykładem może być celowe sprowadzanie do domu osób, których obecność wywołuje u domowników strach lub dyskomfort. Każdy przypadek wymaga jednak indywidualnej oceny.
Znęcanie się może polegać nie tylko na działaniu, ale również na zaniechaniu – np. odmowie podstawowej opieki, gdy sprawca ma ustawowy obowiązek jej zapewnienia. Jeżeli intensywność zachowania jest niższa, możliwa jest odpowiedzialność za złośliwe niepokojenie (art. 107 k.w.).
Art. 207 k.k. chroni dwie kluczowe grupy: definicję osoby najbliższej określa art. 115 § 11 k.k. – są to m.in. małżonek, dzieci, rodzice, rodzeństwo, a także osoba pozostająca ze sprawcą we wspólnym pożyciu. Orzecznictwo podkreśla, że taka relacja wymaga istnienia więzi emocjonalnej, fizycznej oraz gospodarczej.
To sytuacja, w której pokrzywdzony nie może skutecznie przeciwstawić się przemocy z obawy o pogorszenie swojej sytuacji życiowej. Zależność może wynikać z:
przepisu prawa (np. opieka, rodzina zastępcza),
umowy (np. relacja pracownik–pracodawca),
sytuacji faktycznej, np. finansowej lub mieszkaniowej przewagi sprawcy
Przestępstwo znęcania się nad osobą najbliższą lub zależną ma charakter indywidualny – może zostać popełnione tylko wobec osób wskazanych w ustawie. Co istotne, art. 207 § 1 k.k. jest przestępstwem formalnym, dlatego nie wymaga wystąpienia konkretnego skutku, aby uznać czyn za karalny. Odmienny charakter ma typ kwalifikowany z § 3, który przewiduje surowszą odpowiedzialność za doprowadzenie ofiary do targnięcia się na życie.
Narzędziem mającym chronić ofiary przemocy jest też procedura tzw. Niebieskiej Karty.
Procedura Niebieskiej Karty jest jednym z kluczowych narzędzi prawnych służących ochronie osób doznających przemocy domowej w Polsce. Jej celem jest szybkie uruchomienie działań pomocowych, zapewnienie bezpieczeństwa osobie pokrzywdzonej oraz koordynacja działań służb zaangażowanych w przeciwdziałanie przemocy. Co istotne – wszczęcie procedury nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy, a organy publiczne mają obowiązek podjąć działania w każdym przypadku podejrzenia przemocy.
Procedurę Niebieskiej Karty reguluje w Polsce przede wszystkim Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (dawniej: ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie).
Ustawa ta określa zasady ochrony osób dotkniętych przemocą, obowiązki instytucji publicznych, zasady tworzenia zespołów interdyscyplinarnych i grup diagnostyczno-pomocowych. Ważne jest również rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 września 2011 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy Niebieska Karta A, B, C i D. o właśnie to rozporządzenie szczegółowo określa:
sposób wszczynania procedury,
podmioty uprawnione do jej inicjacji,
zakres i sposób działania zespołów interdyscyplinarnych,
zasady pracy grup diagnostyczno-pomocowych,
wzory dokumentów stosowanych podczas całego procesu.
Zgodnie z przepisami, formularz Niebieska Karta – A może sporządzić każdy przedstawiciel jednej z poniższych grup:
Policji,
pomocy społecznej,
oświaty,
ochrony zdrowia,
gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych.
Wszczęcie następuje w przypadku uzasadnionego podejrzenia stosowania przemocy domowej – nie jest wymagany dowód ani przyznanie się sprawcy.
Sama procedura składa się z kilku etapów:
Dokument zawiera opis sytuacji, dane uczestników oraz wskazanie przesłanek przemocy.
Zespół zwołuje odpowiednią grupę diagnostyczno-pomocową, która przejmuje dalsze prowadzenie sprawy.
Grupa diagnozuje sytuację rodziny i przygotowuje plan pomocy, w którym mogą znaleźć się m.in.:
zapewnienie wsparcia psychologicznego,
pomoc prawna,
zapewnienie bezpiecznego schronienia,
wniosek do sądu o zobowiązanie sprawcy do opuszczenia mieszkania,
nadzór kuratora,
działania Policji.
Równolegle podejmowane są działania wobec osoby stosującej przemoc – np. zobowiązanie do uczestnictwa w programie korekcyjno-edukacyjnym.
Procedura kończy się, gdy ustanie przemoc i zostanie potwierdzone, że osoba zagrożona znajduje się w bezpiecznych warunkach.
Procedura Niebieskiej Karty nie jest postępowaniem wnioskowym. Oznacza to, że: może zostać wszczęta bez zgody i wiedzy osoby pokrzywdzonej i nie wymaga jej udziału.
Więcej na temat tej procedury przeczytamy na stronach Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Tarnowskich Górach.
Procedura nakazania sprawcy przemocy domowej opuszczenia wspólnie zajmowanego lokalu jest jednym z najważniejszych narzędzi prawnych służących natychmiastowej ochronie osób doznających przemocy. Jej istotą jest szybkie oddzielenie sprawcy od ofiary, bez konieczności wszczynania długotrwałego postępowania cywilnego czy karnego.
Podstawą prawną zastosowania takiego środka jest przede wszystkim ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, która – po nowelizacjach – wprowadziła szczegółowe rozwiązania umożliwiające Policji, Żandarmerii Wojskowej oraz sądom cywilnym natychmiastowe reagowanie w sytuacji zagrożenia. Najszybszym instrumentem ochrony jest interwencyjny nakaz lub zakaz wydawany bezpośrednio przez Policję na podstawie art. 15aa ustawy o Policji, a w przypadku żołnierzy – przez Żandarmerię Wojskową na podstawie ustawy o Żandarmerii Wojskowej. Funkcjonariusze mogą wówczas nakazać sprawcy natychmiastowe opuszczenie mieszkania oraz jego bezpośredniego otoczenia, a także zakazać zbliżania się do osoby pokrzywdzonej. Decyzja ta zapada na miejscu interwencji, w oparciu o ocenę zagrożenia i może być egzekwowana natychmiast, nawet gdy sprawca odmawia dobrowolnego opuszczenia lokalu. Nakaz policyjny obowiązuje przez 14 dni, z możliwością jego przedłużenia przez sąd.
Jednocześnie ustawa przewiduje odrębną procedurę cywilną, w której osoba doznająca przemocy może złożyć do sądu rejonowego wniosek o zobowiązanie sprawcy do opuszczenia lokalu lub jego zakazania zbliżania się do mieszkania. Postępowanie to, uregulowane w art. 11a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, ma charakter pilny, a sąd zobowiązany jest rozpoznać sprawę niezwłocznie, często w ciągu kilku dni od złożenia wniosku. Orzeczenie wydawane jest na posiedzeniu, zazwyczaj bez konieczności przeprowadzania skomplikowanego postępowania dowodowego. Co istotne, obowiązek opuszczenia lokalu może dotyczyć również tej osoby, która jest jego właścicielem lub głównym najemcą – bezpieczeństwo ofiary ma w tym wypadku pierwszeństwo przed prawem własności. Po wydaniu nakazu sądowego sprawca musi niezwłocznie opuścić mieszkanie, a w razie oporu może zostać usunięty przy udziale Policji. Nakaz może obowiązywać przez czas wskazany w orzeczeniu sądu, a jego naruszenie stanowi podstawę do pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności karnej, najczęściej za przestępstwo z art. 244 kodeksu karnego, dotyczące niestosowania się do orzeczonych środków ograniczających wolność. Cała procedura ma charakter ochronny i służy zapewnieniu osobie pokrzywdzonej realnego i natychmiastowego bezpieczeństwa. Dzięki możliwości szybkiego reagowania przez Policję oraz uproszczonemu postępowaniu sądowemu ofiara przemocy nie jest zmuszona opuszczać własnego domu ani uciekać przed sprawcą, a może w bezpiecznych warunkach oczekiwać na dalsze rozstrzygnięcia, np. w sprawie karnej, rodzinnej czy rozwodowej. W ostatnich latach wprowadzone regulacje znacząco zwiększyły skuteczność ochrony przed przemocą domową, czyniąc nakaz opuszczenia lokalu jednym z kluczowych narzędzi interwencji.
Ofiara przemocy może szukać pomocy przede wszystkim u organów ścigania ale także również we wspomnianym wcześniej Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie. Prawnik (adwokat bądź radca prawny) pomoże w przebrnięciu przez niezwykle stresujące czynności przed stosownymi organami czy też finalnie w sądzie.
Oto kilka ważnych kontaktów i infolinii dla osób dotkniętych przemocą domową w Polsce:
Niebieska Linia – 800 120 002 (bezpłatna, całodobowa)
Telefon Zaufania dla Osób Dotkniętych Przemocą w Rodzinie – 800 120 226
Linia Pomocy Pokrzywdzonym („Numer SOS”) – +48 222 309 900
Telefon Interwencyjny Centrum Praw Kobiet – 600 070 717 (całodobowo)
Telefon Fundacji Feminoteka (pomoc dla kobiet) – 888 88 33 88 (pon.-pt. 11:00–19:00)
Kryzysowy Telefon Zaufania (PTP 116 123) – dla osób dorosłych w kryzysie emocjonalnym
Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży – 116 111
